Avrupa Uzay Ajansı’nın Euclid teleskobu, ilk büyük veri paketinde 900 milyondan fazla galaksiyi katalogladı. Yaklaşık 13 aylık gözlemleri kapsayan bu veriler, altı yıl sürmesi planlanan görevin gökyüzü taramasının yüzde 14’ünü oluşturuyor; hedef, gökyüzünün üçte birinden fazlasını kapsayan ayrıntılı bir üç boyutlu evren haritası hazırlamak.
ESA, DR1-Foundation adlı ilk büyük veri paketini 12 Kasım’da yayımladı. Gözlemler 2024 ilkbaharı ile 2025 ilkbaharı arasında toplandı ve yaklaşık 1.900 derece karelik alanı kapsıyor. Bu, Dünya’dan görülen dolunayın alanının yaklaşık 9.500 katına karşılık geliyor. ESA’nın yayımladığı görüntüler arasında kuzey göğünden 367, güney göğünden 148 derece karelik iki geniş mozaik de bulunuyor.
Milyonlarca gök cismi aynı taramada
Veri paketi yaklaşık 10 bin bilimsel görüntüyü, 900 milyondan fazla galaksinin kataloglarını ve 160 milyondan fazla kaynağın tayf ölçümlerini içeriyor. Ayrıca 60 milyondan fazla kuasar adayı belirlendi. Kuasarlar, uzak galaksilerin merkezlerindeki süper kütleli kara deliklerin çevresinden yayılan enerjiyle olağanüstü parlak görünen gök cisimleri.
Görüntüler geniş yıldız ve galaksi alanlarını gösterirken, yakınlaştırılmış karelerde tek tek galaksiler, yoğun galaksi grupları ve yıldız kümeleri seçilebiliyor. Güney göğünden yayımlanan mozaik, yaklaşık 800 milyon ışık yılı uzaktaki Horologium süperkümesini de kapsıyor. Bu yapı, 30’dan fazla küçük galaksi kümesinden oluşuyor; görüntüde evrenin erken dönemlerinden gelen, 10 milyar ışık yılı kadar uzaktaki cisimler de yer alıyor.
Kütleçekimsel mercekler karanlık maddeye ışık tutabilir
Yeni katalogda yaklaşık 15 bin güçlü kütleçekimsel mercek adayı bulunuyor. Bu olaylarda öndeki bir galaksinin kütleçekimi, arkasındaki daha uzak galaksiden gelen ışığı büküyor ve büyütüyor; görüntü parlak yaylar ya da halkalar halinde görülebiliyor. ESA ve Euclid Konsorsiyumu, bu sayının şimdiye kadarki en büyük düzenli mercek kataloğunu oluşturduğunu bildiriyor.
Kütleçekimsel mercekler, ışığı büken toplam kütle hakkında bilgi veriyor. Gökbilimciler bu etkiyi ölçerek görünmeyen karanlık maddenin galaksilerdeki dağılımını araştırabiliyor. Euclid’in geniş alanı yüksek çözünürlükle taraması, nadir mercek sistemlerini bulup karşılaştırmayı mümkün kılıyor. Reuters’ın aktardığına göre verideki mercek adaylarının sayısı, önceki yarım yüzyılda keşfedilen güçlü mercek sistemlerinin toplamını aşıyor.
Üç boyutlu harita karanlık evreni araştıracak
Euclid’in amacı, galaksilerin gökyüzündeki şekil ve konumlarını belirlemenin yanı sıra uzaklıklarını da ölçmek. Böylece bilim insanları, galaksilerin uzayda ve zaman içinde nasıl dağıldığını izleyerek kozmik ağı ve evrenin genişleme tarihini inceleyebilecek. Bu gözlemler, evrenin büyük bölümünü oluşturduğu düşünülen karanlık madde ile genişlemenin hızlanmasından sorumlu olduğu düşünülen karanlık enerji hakkındaki kuramları sınamaya yardımcı olacak. ESA, teleskobun milyarlarca galaksiyi 10 milyar ışık yılı uzaklığa kadar gözlemleyerek evrenin büyük ölçekli yapısını haritalandıracağını belirtiyor.
Euclid görevinin Britanya’daki yer operasyonlarını yöneten Edinburgh Üniversitesi’nden Prof. Andy Taylor, Guardian’a verdiği demeçte daha geniş alanları tarayan araştırmalar bulunduğunu, ancak bunların Euclid’in sunduğu ayrıntı düzeyine ulaşmadığını söyledi. Taylor, teleskobun geniş alan taraması ile yüksek çözünürlüğü bir araya getirdiğini belirterek elde edilen görüntüyü “şimdiye kadar evrenin elde ettiğimiz en büyük yüksek çözünürlüklü görüntüsü” diye niteledi.
Euclid Teleskobu hakkında
ESA’nın Euclid uzay teleskobu, 1 Temmuz 2023’te Florida’dan SpaceX Falcon 9 roketiyle fırlatıldı; rutin bilim gözlemlerine Şubat 2024’te başladı. Görünür ışık kamerası ile yakın kızılötesi aygıtı, geniş gökyüzü alanlarını yüksek ayrıntıyla gözlemlemek üzere tasarlandı. Altı yıl sürmesi planlanan görev, Samanyolu düzleminin dışındaki gökyüzünün üçte birinden fazlasını tarayarak milyarlarca galaksinin şeklini ve uzaklığını ölçmeyi hedefliyor.
Açıklanan DR1-Foundation paketi, görevin tamamlanmış haritası değil; altı yıllık tarama hedefinin yaklaşık yüzde 14’ünü kapsayan ilk büyük veri dilimi. Euclid’in topladığı görüntüler ve tayf ölçümleri, önümüzdeki yıllarda daha kapsamlı kozmolojik analizlerin ve evrenin üç boyutlu haritasının oluşturulmasına temel sağlayacak.
Kaynak: ESA, Euclid Konsorsiyumu, Reuters, The Guardian.
