Karl Marx ve Peter Kropotkin gibi devrimciler; komünü dönüştürülmüş, radikal demokratik bir toplumun siyasi çerçevesi olarak tanımladılar. Bunun örneklerini günümüzdeki bazı önemli sosyal ve çevresel mücadelelerde görebiliyoruz.
Karl Marx, Londra’dan, 1871 baharında Paris sokaklarında yaşananları anlatan haberleri okumuş ve hayatında ilk kez, sıradan çalışan insanların ücretli köleler olarak değil, kendi hayatlarının sahipleri olduklarında nasıl görüneceklerini hayal etmeye başlamıştı.
Marx, Fransa’da İç Savaş adlı eserinde Komünarların yasama alanındaki başarılarını gerektiği gibi kayda geçirir. Ancak onun dikkatini çeken ve hayatının son on yılında kendi araştırma ve yazma sürecini değiştirecek olan, Komünarların hayatlarının aldığı biçim, günlük yaşamlarının sanatı ve yönetimiydi.
Son yıllarda ele aldığı konular, seçtiği materyaller ve kendisi için çizdiği daha geniş entelektüel, politik ve coğrafi manzaralar, komün biçimiyle karşılaşması nedeniyle önemli değişikliklere uğradı. 1871’deki komün idealleri, ne kadar yüce olursa olsun, onu ilgilendirmiyordu. Onun için önemli olan, komün uygulamalarıydı — onun deyimiyle, Komün’ün kendi “gerçek çalışma varlığı” idi.
Komün Biçimi
Marx’ın merakı ve hayranlığı, sıradan insanların “nihayet” bir biçimi keşfetmesi ve uygulamasına yönelikti: “Ekonomik emek kurtuluşunu gerçekleştirecek siyasi biçim.” İşgücünün ekonomik kurtuluşu, aslında, bir hedef ya da iyi davranışın ödülü değildi. İşbirliği ve dayanışmaya dayalı, önceden belirlenmemiş hayatlar yaşayan insanların canlı, nefes alan biçiminde, onların “tutkulu işbirliği”nde (bu ifade Charles Fourier’e aittir) bu kurtuluş, maddi olarak çoktan başlamıştı.
İşçiler, kendi sosyal yaşamlarını birlik ve işbirliği ilkelerine göre düzenlemek istiyorlardı. Bu arzularına, İkinci İmparatorluk’un sonunda şehirdeki işçi toplantıları ve kulüplerinde yankılanmaya başlayan sloganı yansıtan “komün” adını verdiler. Paris Komünü, burada ve şimdiye yönelik pragmatik bir müdahaleydi.
Komün biçimi, her şeyden önce, insanların farklı bir şekilde yaşamaları ve mevcut koşullarda çalışarak durumlarını değiştirmeleriyle ilgilidir. Bu anlamda, biçim olarak biçim; o anda ve o mekânda — mahallelerde — hayatlarını değiştiren, farklı bir şekilde yaşayan belirli insanlardan ayırt edilemezdi.
Marx, sıkça alıntılanan bir başka formülasyonunda, Komünarların “devleti parçaladığını” yazar. Ancak benim gördüğüm kadarıyla, Komünarların günlük faaliyetlerinde parçalamadan ziyade, bir tür adım adım söküm söz konusuydu. Sayısız devlet hiyerarşisi ve işlevinin parçalanması devam ediyordu ve en önemlisi, siyaseti kapalı kapılar ardında yürüten, hantal bir azınlık için ayrılmış bir faaliyet alanı parçalanmaktaydı.
Keşif ve Yeniden Keşif
Marx’ın 1871 Paris Komünü’nde bir biçimin önemli keşfini gördüğü yerde, Peter Kropotkin, biçimin yeniden keşfini görmüştü. Dolayısıyla, Kropotkin’in komün biçimi üzerine yaptığı birçok tefekkür arasında en ilginç olanlardan biri, 1871 ayaklanması üzerine olan yazılarında değil, daha ziyade, büyük Fransız ayaklanmasının – veya Kropotkin’in deyimiyle Büyük Ayaklanmanın (Le Grande Revolution: 1789-1793) – uzun tarihiyle ortaya çıkar.
1789 Fransız Devrimi’nin ruhu, tek gücü, diye yazar, doğrudan halk hareketlerinden doğan ve halktan ayrılmayan altmış küsur bölgeden oluşuyordu; bu bölgeler, Paris şehrini devasa bir isyancı Komün haline getirmişti: “Fransız halkı tarafından Fransa’nın yaşamına getirilen yeni şey, halk Komünüydü. Hükümetin merkezileşmesi daha sonra geldi, ancak Devrim, Komün’ün yaratılmasıyla başladı.”
Kropotkin, başkentteki mahalle bölgeleri kadar kırsal kesimdeki köylü komünlerinin de aynı derecede önemli olduğunu açıkça belirtir. Arka arkaya gelen köylü ayaklanmaları, 1789 ile 1794 yılları arasında devrimci süreci radikalleştirmede genellikle küçümsenen ama belirleyici bir rol oynadı.
Feodal hakların kaldırılmasını ve 17. yüzyıldan itibaren lordların ve din adamlarının köylerden ele geçirdikleri feodal toprakların iadesini talep edenler, kırsal kesimden gelen bu güçlerdi. Sonuçta, Kropotkin’in hatırlattığı gibi, o dönemde insan emeğinin sömürülmesinin başlıca aracı, neredeyse hiç var olmayan fabrikalar değil, topraklardı.
On sekizinci yüzyıl devrimci düşüncesi, toprağın ortak mülkiyetine odaklanmıştı. (Aynı şeyin bizim zamanımız için de geçerli olduğunu eklemeliyim.) Kırsal kesimde köy komünlerinin ayaklanması, “büyük Devrimin özü, temeli”dir, diye yazıyor. Aynı zamanda Paris, “kendini devasa bir isyancı komün olarak örgütlemeyi tercih etti ve bu komün, Orta Çağ’daki komünler gibi, Kral’a karşı gerekli tüm savunma önlemlerini aldı.”
Kralı deviren, sans-culottes’ların kraliyet ve komplocular karşı silahı haline gelen ve servetlerin eşitlenmesini üstlenen Paris Komünüydü. Paris semtleri neredeyse iki yıl boyunca devrimci inisiyatifi elinde tuttu. Semtler sadece “Devrimin gerçek merkezi ve gerçek gücü” olmakla kalmadı, aynı zamanda öldüklerinde, merkezi bir hükümetin sağlamlaşmaya başlamasıyla devrimin kendisi de sona erdi.
Doğrudan Demokrasi
Hem Marx hem de Kropotkin için devrim, komün biçimindeki doğrudan demokrasiden ayırt edilemez ve demokrasi, mevcut siyasi biçimlerin ötesinde bir ayaklanmadır. Marx, Paris Komünü’nü “tamamen geniş kapsamlı bir siyasi biçim” olarak nitelendirirken bunu kastetmiştir. Komün biçimi, hem Marx hem de Kropotkin için devrimin hem bağlamı hem de içeriğidir, ya da Kropotkin’in sözleriyle, “devrim için gerekli ortam ve onu gerçekleştirmek için gerekli araç”tır.
“Komün” adı, Kropotkin’in (ve çoğu tarihçinin) Fransız Devrimi’nde işleyen en radikal demokratik güç olarak gördüğü şeyi temsil eder ve kapsar. Ancak Kropotkin bundan daha fazlasını söylüyor. Ona göre devrim, bir yanda devlet ile diğer yanda komünler arasındaki çatışmadan başka bir şey değildir.
Çelişki devlet ile anarşi arasında değil, devlet ile siyasi yaşamın başka bir örgütü, alternatif bir siyasi zeka türü, farklı bir topluluk türü arasında vardır. Devlet geri çekildikçe, komünler ve onların yaşam tarzı gelişir.
Komün biçiminin uzay-zamanı, gündelik yaşamın sanatı ve örgütlenmesinde ve geçim kaynakları için üstlenilen kolektif ve bireysel sorumlulukta sabitlenmiştir.
Devletin rolü, toplumları egemenliği altında tutarken ve sürdürürken, toplumların tüm yönlerini yönetmekse, o zaman belki de devlet biçimini nihai, tamamlanmış bir şey olarak görmememiz daha iyi olur. Onu bir eğilim, bir yönelim olarak görmek daha iyi olabilir. Aynı şey komün biçimi için de geçerlidir: onu tamamlanmış bir şey olarak değil, bir eğilim, bir yönelim olarak düşünmek daha iyidir.
Marx ve Kropotkin’in Fransız devrim tarihindeki komün biçimi hakkında yaptıkları gözlemler, söz konusu siyasi biçimin bazı tekrarlayan, tanınabilir ipliklerini veya bileşenlerini ayırt etmemize yardımcı olabilir. Komün biçiminin uzay-zamanı, gündelik yaşamın sanatı ve örgütlenmesine ve geçim kaynakları için üstlenilen kolektif ve bireysel sorumluluğa dayanır.
Bu nedenle, kaçınılmaz olarak, şimdiki zamana son derece pragmatik bir müdahaleyi ve şimdiki anın unsurlarıyla çalışmaya olan bağlılığı gerektirir. Yerel, mahalle temelli veya sınırlı bir ortamı önkoşul olarak kabul eder. Komün formunun belirgin mekânsal boyutları ve zamansallığı, uzak, parçalanmış veya parçalanmakta olan bir devletin ya da kendi sorunlarının yönetimini üstlenen bir grup insan tarafından hizmetleri gereksiz hale getirilen bir devletin yanında veya bağlamında ortaya çıkar.
Mücadeleyi Tanımlamak
Bu kısa düşüncelerimde amacım, olasılıkları devam eden, tamamlanmamış doğası nedeniyle böyle bir göreve pek uygun olmayan bir formun tanımını yapmak değildir. Komün formu, bir form olarak, zaman içinde değişmez, statik bir tanıma uygun değildir; dünyanın her yerinde aynı şekilde gelişmez.
Aslında, komün formu, Marx’ın çeşitli “çalışan varoluşlar” olarak adlandırabileceği, her biri belirli bir durumda, belirli koşullarla ilgilenen çeşitli tarihsel örneklerinden ayrılamaz. Bu nedenle, alternatif yaratımların ve yeniden sahnelemelerin olduğu anları bulmak için tarihe, gerçek maddi mücadelelerin tarihine bakmalıyız ve kendi zamanımızdaki ilgili girişimler ve deneylerle, sadece onların kendine özgü “çalışma varlıklarını” değil, aynı zamanda onların yarattığı karmaşık yankıları da en iyi şekilde yeniden sahnelemeliyiz.
Bunlar, yerel şovenizmle tanımlanmayı reddeden yerel deneyimlerdir. Yalnızca geçmiş durumları yeniden yaratarak — aslında yere özgü mücadeleleri yeniden konumlandırarak — bunların zaman ve coğrafya açısından başka yerlerdeki diğer deneyimlerle ilişkisini algılamaya başlayabiliriz.
Son birkaç yılda, Fransa’nın batısındaki Notre-Dame-des-Landes köyü yakınlarındaki ZAD (savunulacak bölge anlamına gelir) veya Kuzey Amerika’daki boru hattı işgalleri gibi dinamik toprak mücadeleleri, komün biçimini yeniden canlandırdı ve kendilerine mal etti. Atlanta’daki Weelaunee Ormanı’nın savunulması (Stop Cop City) gibi hareketler, çevremizde her yerde hızla artan yaşam alanlarının tahribatına karşı güçlü müdahaleler gerçekleştiriyor.
Bugün bu hareketlerin varlığı — tam da varlıkları — ikincil ama bana göre daha az dramatik olmayan bir etkiye de sahip: yakın geçmiş, özellikle de 1960’lar ve 70’ler hakkında algıladıklarımızı değiştiriyorlar. Günümüzün ekolojik kaygıları, yakın geçmişten yeni yankılar uyandırıyor ve bu da şu anda neyin önemli olduğuna dair anlayışımızı değiştiriyor.
Günümüzün toprak mücadeleleri, yirminci yüzyılın ikinci yarısından günümüze kadar uzanan çatışmaların ana hatlarını yeniden şekillendirmemize yardımcı oluyor. O zamanlar neyin önemli olduğunu ve bugün neyin önemli olduğunu (ya da bizim için neyin yararlı olduğunu) anlamamızı değiştiriyorlar. 1970’lerde güney Fransa ve Tokyo dışında çiftçiler ve müttefikleri tarafından altyapı geliştirme veya askeri amaçlarla topraklarının el konulmasını önlemek için verilen uzun soluklu mücadeleler, bugün bizim görebildiğimiz şekliyle, yani dönemin belirleyici mücadeleleri olarak görünür hale geliyor.
Çağdaş hareketlerin ışığında, son dönemdeki teorik manzara da yeniden şekilleniyor. Henri Lefebvre gibi bir düşünürün 1970’lerde ortaya attığı anti-üretkenlikçi Marksizm, o dönemde Fransa’da (Amerika’da değil) büyük ölçüde görmezden gelinmiş olsa da, Lefebvre’nin günlük yaşamın komün biçimine ilişkin çok önemli bir soruna, yani bu yaşam biçiminin hoşnutsuzluklarına ve alternatiflerine odaklanması nedeniyle yeni bir anlam kazanıyor. Onun ve 1970’lerden diğer metinler, yaşanmış zaman ve mekanı yeniden fethederek kapitalist mantığı burada ve şimdi aşma çabalarımızda yeniden kullanılabilir hale geliyor.
Yazının orijinali: Paris Commune Spirit is Still Alive
