ABD ve AB arasındaki mevcut ticaret savaşı aslında yeni değil. Yıllar boyunca beş büyük anlaşmazlık iki ekonomik gücü karşı karşıya getirdi. Peki, bunlar nasıl sonuçlandı?
ABD’nin Mart ayı ortasında AB’nin alüminyum ve çeliğine yüzde 25 gümrük vergisi getirmesi, uzun süredir müttefik olan iki ülke arasındaki ticaret mücadelesinde ilk salvoyu ateşlerken, ardından AB’den ABD’ye ithal edilen otomobillere yüzde 25, diğer ithalatlara da yüzde 10 gümrük vergisi getirildi.
Diplomatik öfke ile AB sanayilerini korumanın ekonomik gerçekleri arasında kalan AB yetkilileri bir dizi karşı önlem açıkladı. Ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın yüzde 10’luk genel vergiyi yüzde 20’ye çıkaracak olan “karşılıklı” gümrük vergilerine 90 günlük bir ara verdiğini açıklamasının ardından bu önlemler de askıya alındı.
Giderek farklı alanların da dahil olduğu mevcut ticaret savaşı endişelere yol açsa da aslında AB ve ABD ticaret konusunda ilk kez karşı karşıya gelmiyor. Yıllar boyunca, tavuktan uçak imalatına kadar bir dizi ekonomik çatışma transatlantik ittifakın tarihine damgasını vurdu.
Ancak ABD’nin AB karşısında sahip olduğu hizmet ticareti fazlasının bir sonucu olarak hizmetlerin ve özellikle de teknolojinin savaş alanına girmesiyle birlikte bu karşılaşma, önceki ticaret kavgalarının çok ötesinde olası bir tırmanışa işaret ediyor.
Tavuk savaşı – ABD 1 / AB 1
1962 yılında, ucuz Amerikan tavuğu ithalatıyla karşı karşıya kalan Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) – o zamanlar Fransa, Batı Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg’dan oluşuyordu – ABD kümes hayvanlarına gümrük vergisi uygulayarak kararlı bir şekilde harekete geçti.
Bu hamlenin hemen bir etkisi oldu: Amerika’nın Avrupa’ya, özellikle de önemli bir hedef pazar olan Batı Almanya’ya tavuk ihracatı dibe vurdu.
ABD kayıplarının yıllık 46 milyon dolar olduğunu tahmin ederken, AET bu rakamın 19 milyon dolara yakın olduğunu savundu. Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) öncüsü olan GATT sonunda bir uzlaşma rakamında anlaştı: 26 milyon dolar tazminat.
Müzakereler çıkmaza girince Washington misilleme yolunu seçti. Kamyonlar, brendi ve dekstrin de dahil olmak üzere bir dizi Avrupa malına yaklaşık 26 milyon dolar değerinde gümrük vergisi uyguladı.
Sonuçta iki taraf da net bir zafer elde edemedi. Avrupa başlangıçta beklenenden daha düşük bir bedel öderken, ABD hedeflenen gümrük vergileri yoluyla kaldıraç gücü elde etti.
Muz savaşı – ABD 1 / AB 0
“Muz Savaşları” olarak adlandırılan süreç, Brüksel ve Washington arasında 15 yıldan fazla süren en uzun soluklu ticari anlaşmazlıklardan biri.
1993 yılında AB, kırılgan ekonomileri destekleme stratejisinin bir parçası olarak Afrika, Karayipler ve Pasifik’teki eski Avrupa sömürgelerinden oluşan ACP ülkelerinden muz ihracatını destekleyen tercihli bir ticaret rejimi kabul etti.
Ancak ABD, küresel muz ticaretinin önemli oyuncuları olan bazı çok uluslu şirketlerini haksız yere dezavantajlı duruma düşürdüğünü ileri sürerek bu karara itiraz etti.
Dava ABD tarafından DTÖ’ye götürüldü ve 1997’de DTÖ AB’yi kınadı. 1998’de AB ithalat sistemini değiştirdi ancak ABD bunun yeterli olmadığını düşündü. AB’nin Fransız el çantaları ve İtalyan Pecorino peyniri gibi ihracat ürünlerine 191 milyon dolara varan gümrük vergileriyle misilleme yaptı.
AB ancak 2009 yılında muza uyguladığı gümrük vergisini ton başına 176 eurodan 114 euroya düşürmeyi kabul etti.
Sığır eti hormonu savaşı – ABD 0 / AB 1
1989 yılında bir halk sağlığı önlemi olarak başlayan olay kısa sürede başka bir büyük transatlantik ticaret anlaşmazlığına dönüştü. O yıl AET, tüketici güvenliği endişelerini gerekçe göstererek yapay büyüme hormonlarıyla işlenmiş sığır eti ithalatına yasak getirdi. Bu karar Avustralya, Kanada ve ABD’den sığır eti ihracatını fiilen durdurdu.
Washington ve Ottawa bu karara DTÖ nezdinde itiraz etti. On yıl sonra, 1999’da DTÖ şikayetçilerin yanında yer alarak ABD’ye AET’den (o zamana kadar Avrupa Birliği’ne (AB) dönüşmüş olan) gelen yıllık 116.8 milyon dolar değerindeki mallara misilleme gümrük vergisi uygulama hakkı verdi.
Yaptırımlar Fransız rokforu, İtalyan ve İspanyol jambonları ve Belçika çikolataları gibi Avrupa’nın bazı önemli ihracat ürünlerini etkiledi.
Yirmi yılı aşkın bir süredir devam eden çekişmelerin ardından anlaşmazlık nihayet 2011 yılında çözüme kavuşturuldu: AB, ABD’den gelen yüksek kaliteli, hormonla işlenmemiş sığır eti kotalarını kademeli olarak genişletmeyi kabul etti, karşılığında Washington da cezalandırıcı gümrük vergilerini kaldırdı.
Hiç bitmeyen hikaye: Boeing/Airbus – ABD 0 / AB 0
AB ve ABD, 17 yıl boyunca kendi havacılık devleri olan Airbus ve Boeing’e verilen devlet sübvansiyonları konusunda kıyasıya bir mücadeleye girişti.
Destan, iki uçak devine yönelik devlet desteğini düzenlemek üzere tasarlanan 1992 tarihli bir anlaşmayla başladı. Ancak 2004 yılına gelindiğinde Washington, AB’yi Airbus’ı haksız yere sübvanse etmekle suçlayarak memnuniyetsizliğini dile getirdi. ABD anlaşmadan çekildi ve DTÖ nezdinde resmi bir şikayet başlattı.
Bunu, ilk Trump yönetimi sırasında zirveye ulaşan, uzun süren yasal ve diplomatik bir çatışma izledi. 2019 yılında DTÖ, ABD’ye yılda yaklaşık 7,5 milyar dolar değerinde AB mal ve hizmetine gümrük vergisi uygulama yetkisi verdi.
Bir yıl sonra, 2020’de, sarkaç AB’nin lehine döndü. DTÖ, Boeing’in aldığı sübvansiyonlara karşılık olarak Brüksel’e ABD ithalatına gümrük vergisi uygulama hakkı verdi.
2021’de bir dönüm noktası yaşandı: her iki taraf da tarifeleri askıya almayı kabul ederek geçici bir ateşkes imzaladı. Ancak bu yumuşama sadece 2026 yılına kadar sürecek.
İlk alüminyum ve çelik savaşı – ABD 0 / AB 0
Anlaşmazlık 2018 yılında Trump yönetiminin bugün olduğu gibi ulusal güvenlik kaygılarını gerekçe göstererek çelik ve alüminyum ithalatına kapsamlı gümrük vergileri getirmesiyle başladı. AB, DTÖ’ye şikayette bulunarak ve burbon, motosiklet ve portakal suyu gibi ikonik ürünler de dahil olmak üzere 2.8 milyar euro değerinde ABD malına karşı önlemler uygulayarak hızlı bir şekilde yanıt verdi.
Açmaz 2021 yılına kadar sürdü ve her iki taraf da – Biden yönetimi altında – transatlantik güveni yeniden tesis etmeye yönelik bir adım olarak selamlanan bir hareketle tarifeleri askıya almayı kabul etti.
Ancak bu kırılgan barış şimdi çözüldü ve 25 ABD gümrük vergisi Mart 2025 itibarıyla yeniden yürürlükte.
Oyun, set ve maç?
Mevcut ticari anlaşmazlığı farklı kılan – anlaşmazlığın yoğunluğu bir yana – hakem olarak sahneden ayrılan DTÖ’nün belirgin yokluğu.
Geleneksel olarak, yukarıdaki örneklerin de gösterdiği gibi, anlaşmazlıklar küresel ticaret gerilimlerini yönetmek ve arabuluculuk yapmak üzere tasarlanmış çok taraflı bir kurum olan DTÖ’ye yönlendirilirdi.
Ancak ABD, DTÖ anlaşmazlıklarını belirleyen panele yapılan atamaları engelliyor ve kurumun üyelerinin yarısından fazlasına karşı ‘karşılıklı’ gümrük vergileri ilan etti.
AB ve ABD arasındaki Homerosvari ticaret savaşlarına bir göz atmak bize çok taraflı örgütün ya da selefi GATT’ın geçmişte anlaşmazlıkların çözümünde ön saflarda yer aldığını hatırlatacaktır.
Geçmişteki örnekler, kağıt üzerinde bir kazanan olsa bile, hiç kimsenin bir ticaret savaşından gerçek bir zaferle çıkmadığını da gösteriyor.
Kaynak: Euronews
