Sistematik ırkçılık, sanıldığı gibi yalnızca “ötekilerin” yaşadığı bir sorun değildir. Aksine, toplumun tamamını doğrudan ilgilendiren, herkesin adalet, eşitlik ve özgürlük hakkını tehdit eden yapısal bir meseledir.
Günümüzde ırkçılıktan bahsetmek, birçok kişi için neredeyse alışıldık bir refleks hâlini aldı. Ne yazık ki bu refleksin ardında gerçek bir irade, somut bir eylem veya dönüşüm amacı çoğu zaman yer almıyor. Siyasetçiler, medya organları ve sivil toplum kuruluşları, trajik olayların ardından kamuoyu baskısıyla bu konuyu gündeme getiriyor. Ancak bu tartışmalar yüzeysel kalıyor; kalıcı çözümler, kurumsal reformlar ya da yapısal analizler çoğu zaman eksik kalıyor. Irkçılık, sadece bireysel önyargılarla sınırlı bir mesele değil; kurumların işleyişine, yasa ve uygulamalara nüfuz etmiş sistematik bir sorun.
Eylül başında Lozan’da yaşanan bir trajedi, bu gerçeği tekrar gözler önüne serdi. Konu medyada halen mürekkep akıtmaya devam ediyor… Marvin adlı 17 yaşındaki bir ergen, arkadaşından izinsiz aldığı elektrikli trottineti götürürken polis kovalamacası sırasında hayatını kaybetti. Tepkilere yol açtı.
Dernekler ve sol siyasi çevreler gözlerini tekrar polise çevirirken başka skandallarla karşılaştılar. Irkçı ve cinsiyetçi WhatsApp mesajları, dikkatleri Lozan polis teşkilatındaki yapısal sorunlara çevirdi. Son 5 yılda hepsi siyahi 5 göçmenin kolluk tarafından öldürüldüğünü hatırlatmakta yarar var.
Ancak meseleyi yalnızca bir şehirdeki emniyet teşkilatıyla sınırlamak, köklü bir toplumsal sorunu küçümsemek anlamına gelir. “Sistematik ırkçılık” dediğimiz şey, sadece münferit olaylardan değil; kurumların gündelik işleyişinden, sessizce sürdürülen eşitsizlik üretiminden kaynaklanır. Irkçılık sistematik mi, bireysel mi, yapısal mı, biyolojik mi, vs. tartışmaları başladı. Buna Filistin’de yaşanan trajedi de eklenince, antisemitizm veya İslamofobi tartışmaları da gündeme geldi ve adeta bir agoraya dönüştü, ortam kaynadı. Gözler sadece kolluk kuvvetlerine, Lozan polisiyle sınırlı kaldı.
Sistematik ırkçılık
Oysa, sistematik ırkçılığın etkilediği alan yalnızca polis teşkilatıyla sınırlı değildir. Eğitim sistemi, sağlık hizmetleri, iş bulma kurumları, sosyal yardım birimleri, nüfus daireleri – kısacası kamu idaresinin tüm kademeleri bu sorunun bir parçası olabilir. Irkçılık ve ayrımcılıkla beraber, yasalara ve kurumlara yerleşmiş eşitsizlikler bireylerin yaşamına doğrudan etki eder. Özellikle göçmen kökenli bireyler, gençler, işsizler, konut arayanlar ya da oturum izinlerini yenilemeye çalışanlar, bu yapısal ayrımcılığın somut etkilerini her gün yaşıyorlar.
Sağlık sektöründe ise durum farklı değil. Azınlık kökenli sağlık çalışanları hem meslektaşları hem de hastalar tarafından önyargıya maruz kalabiliyor. Kariyer gelişimleri engelleniyor, profesyonel kapasiteleri küçümseniyor ve kimi zaman hastalar tarafından doğrudan reddediliyorlar. 24 Nisan 2025 tarihli www.humansrights.ch platformundaki bir uzman durumu şöyle özetliyor: “Bazı hastalar, ırkçı gerekçelerle farklı kökenden gelen doktorlardan tedavi görmeyi reddediyor.” Bu tür olaylar, bireysel değil, yapısal bir sorunun belirtisidir.
2022 yılında İsviçre Federal Irkçılıkla Mücadele Komisyonu (CFR), sistematik ırkçılığı yalnızca bireylerin önyargılı davranışlarıyla değil, toplumun genel işleyişine yerleşmiş normlar ve yapılarla ilişkili bir ayrımcılık biçimi olarak tanımladı. Aynı şekilde, İsviçre Federal Konseyi (hükümet) de bu sorunun yapısal boyutlarını tanıyarak ciddi adımlar atılması gerektiğini kabul etti.
Sivil toplumun öfkesi
Elbette bu durum artık sadece İsviçre’nin iç meselesi olmaktan çıkmış durumda. Birleşmiş Milletler (BM) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) gibi uluslararası kurumlar, İsviçre’deki sistematik ırkçılığı raporlarında açıkça dile getiriyorlar. Özellikle bu ayrımcılık şiddete dönüştüğünde ve insan hayatını tehdit ettiğinde, bu kurumların savunduğu temel insan hakları doğrudan ihlal edilmiş oluyor. Bu noktada, hak savunucularının ve sivil toplumun öfkesi sadece meşru değil, aynı zamanda bir vicdan ve çözüm çağrısıdır.
Yasal düzenlemeler gerekli
Artık her trajediden sonra yapılan geçici tartışmalar ve tepkiler yetersiz kalıyor. Kalıcı, kapsayıcı ve etkili adımlar atma zamanı. Kantonlar ve belediyeler düzeyinde tüm siyasi aktörlerin, sivil toplum temsilcilerinin, uzmanların bir araya geleceği ırkçılık zirveleri düzenlenmeli. Bu toplantıların sonuçları yalnızca bir rapor olarak kalmamalı; yasaların temelini oluşturacak kadar ciddiye alınmalı. Sistematik ırkçılık yalnızca polis teşkilatında değil, tüm kamu kurumlarında resmî olarak tanınmalı. Eşit muamele konusunda kapsamlı ve bağlayıcı yasalar hazırlanmalı.
Bu yasanın yanında, insan hakları temelli eğitim programları oluşturulmalı, kamu kurumlarında işe alım politikaları daha kapsayıcı hâle getirilmeli ve yerel polis güçleri, toplum polisi, halkla daha güçlü sosyal ilişkiler kuracak şekilde yeniden yapılandırılmalıdır.
Sistematik ırkçılık, sanıldığı gibi yalnızca “ötekilerin” yaşadığı bir sorun değildir. Aksine, toplumun tamamını doğrudan ilgilendiren, herkesin adalet, eşitlik ve özgürlük hakkını tehdit eden yapısal bir meseledir.
Mücadeleleri ortaklaştırmak
Irkçılık; toplumsal cinsiyet eşitsizliği, doğanın sömürülmesiyle ekosistemin tahribi ve sınıfsal ayrımcılıkla birlikte, kapitalist toplumların temel karakteristiklerinden biri hâline gelmiştir. Bu nedenle bu sorunlara karşı yürütülecek mücadele, yalnızca belli grupların değil; emekçilerin, kadınların, sosyalistlerin ve ekolojistlerin ortak mücadelesi olmak zorundadır.
Özellikle feminist ve ekolojist hareketlerin ırkçılıkla etkin bir biçimde mücadele etmesi, kendi mücadelelerinin de doğası gereğidir. Çünkü bu sorunlar birbirinden bağımsız değil; aksine, aynı sistemin farklı görünümleridir. Irkçılığa karşı durmak, yalnızca ahlaki değil, aynı zamanda politik bir sorumluluktur.
Ancak toplumsal hareketler ve siyaset kurumu bu yapısal eşitsizlikleri görmezden geldikçe, ırkçılık derinleşmeye devam edecek, toplumsal kutuplaşma daha da artacaktır. Bu da bir arada yaşamayı her geçen gün daha da imkânsız hâle getirecektir.
Bu nedenle, şimdi birlikte harekete geçme zamanı. Yarın çok geç olabilir.
* Eğitmen, kültürlerarası iletişim uzmanı. Prilly şehri yürütme kurulu üyesi (SP).
** Bu yazının bir versiyonu İsviçre’nin 24Heures gazetesinde de yayınlandı.
