İsviçre’de kurulan eşsiz kaya laboratuvarında bu hafta yapay bir deprem oluşturulacak. Fay hattına yerleştirilen yüzlerce sensörle, sarsıntı anındaki değişimler izlenerek depremlerin önceden tahmini için veri toplanacak.
İsviçre’nin güneyinde yer alan ve İtalyanca konuşulan Ticino (Tessin) kantonunda kurulan özel bir yer altı laboratuvarında bu hafta uzmanlar, deneme amaçlı bir yapay deprem oluşturacak.
Dünyada eşi benzeri olmayan ve bu deney için kurulan kaya laboratuvarında uzmanlar; deprem öncesinde, sırasında ve sonrasında kayaların basınç ve sarsıntı karşısındaki tepkisini ve değişimini gözlemleyecek. Bunun için kurulan yüzlerce sensör, su basıncı kullanarak yapay bir depremi tetikleyecek.
Projenin bilimsel koordinatörü ve ETH Zürih – İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü öğretim üyesi sismolog Men-Andrin Meier, söz konusu deneyle kayaların davranışı, tepki ve değişimi sayesinde gelecekte deprem tahminlerini mümkün kılabilecek modeller bulmayı umduklarını belirtiyor.
Projenin adı “FEAR” ama korkmaya gerek yok
“FEAR” kısaltmasını taşıyan proje, İngilizcede “korku” anlamına gelse de projenin koordinatörü Meier’e göre endişelenecek bir durum söz konusu değil. Zira FEAR, aslında “Fault Activation and Earthquake Rupture” (Fay Aktivasyonu ve Deprem Kırılması) ifadesinin kısaltması.
Uzman Meier, Alman Haber Ajansı’na (dpa) yaptığı açıklamada, “1 büyüklüğünde bir sarsıntıdan bahsediyoruz. Depreminin yüzeyde hissedilebilmesi için bundan 200 kat daha güçlü olması gerekir” diyerek gerçekleştirilecek çalışmayı “minik bir deprem” olarak tanımlıyor.
Normalde depremlerin ne kadar yıkıcı olacağı birçok faktöre bağlı olsa da büyük hasarlar genellikle 5 büyüklüğünden itibaren görülüyor. İsviçre’de kurulan kaya laboratuvarındaki benzeri 1 büyüklüğündeki sarsıntılar ise “mikro deprem” olarak kabul ediliyor ve her yıl insanlar tarafından fark edilmeden aslında milyonlarca kez meydana geliyorlar.
Kayaların bir-iki milimetre hareket etmesi bekleniyor
Deney sırasında kazara daha büyük bir depremin tetiklenmesi ihtimalinin çok düşük olduğunu da vurgulayan Meier, “Sadece bir kilometre derinlikteyiz ve bu derinlikteki kaya gerilimleri genellikle daha büyük depremler için yeterli değil” bilgisini aktararak endişeye gerek olmadığını ifade ediyor.
Deneyi hazırlayan araştırmacılar, yaklaşık 100 metrelik bir kırılma hattında kayanın sadece bir veya iki milimetre hareket edeceği bir sarsıntı öngörüyor. Kaya kütlesi 24 saat gözetim altında tutulurken, beklenmedik bir aktivite görülmesi halinde de deneyin her an durdurulması mümkün.
Dünya çapında benzersiz bir laboratuvar
Deprem deneyi için kurulan Bedretto Kaya Laboratuvarı, İsviçre Alplerinin kalbinde yer alan Gotthard bölgesindeki zemin tüneli inşaatı sırasında geçici olarak açılan ve daha sonra devre dışı bırakılan bir tünelde yer alıyor.
Yapay deprem deneyini yöneten Meier, sensörler için 40’tan fazla sondaj deliği açılarak bu laboratuvarın yıllar süren bir çalışma sonucu kurulduğunu belirtiyor ve “Başka araştırma projeleri de var ancak bir fay hattının bu kadar yoğun cihaz ve sensörle donatılmış olması küresel ölçekte benzersiz bir durum” diyerek laboratuvarın dünyadaki tek örneği olduğunun altını çiziyor.
Yapay deprem nasıl sağlanacak?
Deneyde, hortumlar aracılığıyla kaya katmanları arasına artan bir basınçla su kütleleri basılacak. Sarsıntının hangi basınç derecesi ile tetikleneceği veya kayaların ne kadar hızlı hareketleneceği tam olarak bilinmiyor. Meier ve ekibi, depremin meydana geleceği süre için on günlük bir zaman dilimi öngördüklerini ancak tahminlerine göre bu kadar beklemeden sonucun daha hızlı alınacağını kaydediyor.
Söz konusu yapay deprem deneyiyle yapılacak ölçümlerin; dünya genelindeki büyük depremlerdeki kırılma süreçlerinin yani kırılmanın ne zaman hızlandığı, ne zaman durduğu veya ne kadar enerji ortaya çıktığı gibi noktaların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olması hedefleniyor.
Alpler sürekli küçük sarsıntıların yaşandığı aktif bir sıradağ olsa da depremlerin nerede ve ne zaman meydana geleceğini önceden bilmek mümkün değil. Bu nedenle doğal depremleri doğrudan ölçmek pratikte yapılamıyor. Bu projeyle ise sarsıntı, sensörlerin tüm ölçümleri kaydedebileceği noktada kontrollü olarak oluşturulacak.
Kaynak: DW Türkçe
