Azerbaycan’da devlet okullarındaki yeni kıyafet düzenlemesinin başörtülü öğrenci ve öğretmenlere uygulanması protestolara dönüştü. Bakü başta olmak üzere çeşitli kentlerde öğrencilerin okullara alınmamasına karşı boykotlar ve okul önlerinde eylemler düzenlenirken İçişleri Bakanlığı 37 kişinin gözaltına alındığını açıkladı. 12 Ekim’de Instagram, TikTok ve bazı diğer sosyal medya platformlarına erişimde ciddi sorunlar bildirildi. Ancak kesintilerin hükümet tarafından protestolar nedeniyle uygulandığı bağımsız internet izleme kuruluşlarınca henüz doğrulanmış değil.
Azerbaycan’da haftalardır tartışılan okul kıyafeti düzenlemesi artık yalnızca üniforma meselesi olmaktan çıktı.
21 Eylül’de Bakanlar Kurulu, devlet okullarında kullanılan kıyafetlere ilişkin kuralları değiştirdi. Yeni düzenlemeye göre öğrencilerin belirlenen okul üniformasının “bütünlüğünü bozan” veya eğitimin “laiklik ilkesine uygun olmayan” ek kıyafet unsurlarını kullanmasına izin verilmiyor.
Metinde başörtüsü açıkça yasaklanmıyor.
Ancak “laiklik ilkesine uygun olmayan kıyafet unsurlarının” ne olduğu da tanımlanmıyor. Düzenlemenin uygulanmaya başlamasının ardından bazı okullarda başörtülü öğrencilerin ve öğretmenlerin içeri alınmadığına ilişkin görüntüler ve tanıklıklar yayıldı.
Öğrenciler okul kapılarında kaldı
Bakü ve farklı bölgelerde başörtülü öğrencilerin okula girişlerinin engellendiği bildirildi.
Sosyal medyada yayılan görüntülerde bazı öğrencilerin okul dışında beklediği, kimi öğrencilerin ise başörtülü arkadaşlarına ve öğretmenlerine destek amacıyla dersleri boykot ettiği görülüyor.
Bazı okullarda öğrenciler okul binalarının önünde oturarak ders çalıştı.
Al Jazeera’nın görüştüğü öğretmen Zahra Hasanova da okulda artık başörtüsü kullanamayacağının kendisine bildirildiğini söyledi.
Medyascope’un Abzas Media’ya dayandırdığı habere göre Bakü’nün Bayıl bölgesindeki bazı başörtülü öğretmenlere de 9 Ekim’den itibaren başörtülerini çıkarmaları ya da işe gelmemeleri yönünde talimat verildi.
Böylece kıyafet düzenlemesinin sonuçları yalnız öğrencilerin eğitim hakkını değil, öğretmenlerin çalışma hakkını da doğrudan etkilemeye başladı.
Protestolara 37 gözaltı
Başörtülü öğrencilerin okullara alınmamasına yönelik tepkiler büyürken okul önlerinde protestolar düzenlendi.
Azerbaycan İçişleri Bakanlığı 12 Ekim’de yaptığı açıklamada Bakü’de 37 kişinin gözaltına alındığını duyurdu.
Bakanlık göstericileri eğitim çalışanlarıyla “çatışmalı durum yaratmak”, kamu düzenini bozmak, trafiği ve okulların çalışmasını engellemeye çalışmak ve bazı eğitim kurumlarına zarar vermekle suçladı.
37 kişi hakkında Azerbaycan Ceza Kanunu’nun 233. maddesi kapsamında soruşturma başlatıldı. Söz konusu madde “kamu düzeninin bozulmasına yol açan eylemleri örgütlemek veya bu eylemlere aktif biçimde katılmak” suçlamasını kapsıyor.
Gözaltına alınanların kimlikleri ve bireysel olarak hangi eylemlerle suçlandıkları ise kamuoyuna ayrıntılı biçimde açıklanmadı.
Meydan TV ve Azadlıq Radiosu, protestoların Bakü’nün yanı sıra başka bölgelerde de okul boykotlarına dönüştüğünü aktarıyor.
“Başörtüsü” sözcüğü kararda yok
Tartışmanın önemli noktalarından biri, hükümet düzenlemesinin başörtüsünü açıkça yasaklamaması.
7 Temmuz’da kabul edilen yasa değişikliğiyle devlet okullarında öğrenci ve öğretmenlerin kıyafet kurallarına uyma zorunluluğu getirildi ve eğitim sisteminin “millilik ve laiklik” ilkeleri yeniden tanımlandı.
Bakanlar Kurulu’nun 21 Eylül tarihli 309 sayılı kararında ise belirlenen okul üniformasının bütünlüğünü bozan ve “genel eğitimin laiklik ilkesine uygun olmayan” kıyafetlerin kullanılamayacağı belirtildi.
Ancak hangi kıyafetlerin bu kategoriye girdiği tek tek sıralanmadı.
Sorun uygulamada ortaya çıktı: Başörtülü öğrencilerin ve öğretmenlerin bazı okullara alınmaması, düzenlemenin fiilen başörtüsüne yönelik bir yasak olarak uygulandığı yönündeki eleştirileri güçlendirdi.
Sosyal medya protestoların ardından yavaşladı
12 Ekim sabahından itibaren Azerbaycan’daki kullanıcılar Instagram ve TikTok başta olmak üzere sosyal medya platformlarına erişmekte güçlük yaşadıklarını bildirdi.
Bazı kullanıcılar platformlara yalnız VPN üzerinden ulaşabildiklerini söyledi. Yerel ve bölgesel medya Twitter/X ve Facebook dahil başka hizmetlerde de sorun yaşandığını aktardı.
Kesintilerin zamanlaması dikkat çekici: erişim sorunları, okul önlerindeki protesto ve boykot görüntülerinin sosyal medyada hızla yayılmasının hemen ardından başladı.
Ancak bu noktada kesin bir ayrım yapmak gerekiyor.
Azerbaycan makamlarının protestolar nedeniyle sosyal medya platformlarını engellediğine dair resmi bir açıklama bulunmuyor. Al Jazeera da Open Observatory of Network Interference ve NetBlocks gibi bağımsız internet izleme kuruluşlarının şu ana kadar ülke çapında bir internet kesintisini doğrulamadığını bildiriyor.
Dolayısıyla “hükümet protestoları susturmak için Instagram ve TikTok’u kapattı” ifadesi şu aşamada doğrulanmış bir olgu değil.
Doğrulanabilen, çok sayıda kullanıcının aynı gün platformlara erişimde sorun bildirmiş olması.
Eğitim hakkı, kıyafet özgürlüğü ve devlet baskısı aynı çatışmada
Azerbaycan yönetimi düzenlemeyi laik devlet eğitiminin ve ortak okul kıyafetinin korunması üzerinden savunuyor.
Ancak sahadaki uygulama başka bir tartışmayı ortaya çıkarıyor.
Başörtülü bir öğrencinin kıyafeti nedeniyle sınıfa alınmaması, devletin laiklik anlayışının öğrencinin eğitim hakkıyla nerede çatıştığı sorusunu gündeme getiriyor. Aynı durum öğretmenler açısından çalışma hakkını da kapsıyor.
Üstelik tartışmaya şimdi protesto hakkı ve dijital iletişim özgürlüğü de eklendi.
Okul kapısında başlayan itirazın 37 gözaltına ve sosyal medya erişimine ilişkin şüphelere ulaşması, meselenin yalnızca bir okul üniforması tartışması olmadığını gösteriyor.
Başörtüsü takmak istemeyen kadın ve kız öğrencilerin bunu reddetme hakkı kadar, kendi iradesiyle başörtüsü kullananların eğitimden veya işten dışlanmaması da temel bir özgürlük meselesi.
Azerbaycan’daki protestoların merkezindeki talep de giderek bu noktada belirginleşiyor: Öğrenciler kıyafet tercihleri nedeniyle eğitimden mahrum bırakılmamalı, öğretmenler işlerinden uzaklaştırılmamalı ve bu uygulamaya karşı çıkanlar gözaltı tehdidiyle karşılaşmamalı.
